De kunst van het beelddenken

Anderhalf jaar geleden ontdekte ik in een gesprek met Saskia Smet van Beeldspiegel, dat ik wel eens beelddenker kon zijn. Ik zat niet echt te wachten op een etiket. Maar hoe meer ik me in beelddenken verdiepte, hoe blijer ik werd. Ik begrijp weer een stukje meer van mezelf. Graag leg ik je uit wat beelddenken inhoudt.

Beelddenken is ruimtelijk denken

Tegenover beelddenken staat het begripsdenken of taaldenken via een een logische keten van woorden en begrippen: van A naar B via C ... beland je bij X. Taaldenken is de wijze van denken, die ons op school wordt aangeleerd. Beelddenken is denken in ruimtelijke 'beelden' en dus niet in tweedimensionale plaatjes. Het begrip 'beeld' is meer dan enkel visueel. Het kan gaan om handelingen of belevenissen. Ook kunnen geluiden of emoties meespelen. Een beelddenker ervaart een idee als een ruimtelijk 'ding' en kan hier in gedachten omheen lopen om het van alle kanten te 'bekijken'. Doordat hij het idee zo op verschillende manieren waarneemt, wordt het geheel steeds duidelijker in zijn hoofd. Er worden aspecten aan toegevoegd of vanaf gehaald. In gedachten schaaft de beelddenker het idee bij tot het af is.

De beeldhouwer als metafoor

Je kunt het denkproces van de beelddenker vergelijken met de werkmethode van een beeldend kunstenaar, die een beeld van klei boetseert. Zie je voor je hoe hij het van alle kanten bestudeert. Hij haalt wat klei weg, loopt eens om het beeld heen en voegt ergens anders klei toe, net zolang tot het beeld naar zijn zin is. Terwijl je je dit voorstelt, ben je zelf ook aan het beelddenken. Je 'ziet' de beeldhouwer en zijn beeld voor je, misschien visueel, als een film. Of het is of je stelt je voor dat je zelf de beeldhouwer bent, je voelt de koele klei in je handen. Het is of de spieren van je handen in actie willen komen om de massa te kneden. Je kunt in je lijf ervaren, hoe je je arm wilt uitstrekken om een stuk klei aan het beeld te plakken.

Beelddenken is associatief denken.

Het ene beeld roept het andere op en dit gaat bliksemsnel. Zo snel dat een deel van de beelden onbewust blijft. Dat maakt het voor een beelddenker vaak lastig om uit te leggen wat zijn gedachtengang is. Woorden vragen te veel tijd, als je in gedachten alweer 10 beelden verder bent. Veel beelddenkers zijn creatief.

Aangeboren of aangeleerd?

Niemand is 100% beelddenker of 100% begripsdenker. We gebruiken beide manieren van denken. Alleen hebben we een voorkeur voor de ene of de andere denkwijze. Allemaal worden we geboren als beelddenker. In het begin van ons leven hadden we nog geen woorden, geen taal. Met het aanleren van taal leren we ook abstract denken in woorden en begrippen. Dit leren gaat stapje voor stapje, omdat alles ineens veel te moeilijk zou zijn. Het begripsdenken gaat langzaamaan het beelddenken vervangen in ons brein. Ons onderwijssysteem is ingesteld op begripsdenken. De wetenschap ook, onze hele maatschappij. Daarmee verliezen we een stuk creativiteit en dat is zonde. Het goede nieuws is dat we allemaal het beelddenken ook weer kunnen trainen.

Meer weten over beelddenken?

Dan zijn de trainingen van Mechel Ensing een aanrader.
Zelf geef ik via twitter informatie over beelddenken. Ik richt mij hierbij op volwassenen en beschouw beelddenken als een kwaliteit of karaktereigenschap en niet als een probleem.

5 manieren om een definitie van 'creativiteit' te ontdekken

Via de meest voor de hand liggende en minder vanzelfsprekende methoden.

1 Het woordenboek

Woordsoort: znw.(v.)

Modern lemma: creativiteit
znw. vr., g. mv. Gevormd bij creatief naar het voorb. van andere woordparen op -tief en -tiviteit of uit eng. creativity (1875); zoo ook fr. créativité (1946), du. kreativität.
ᴁ Het creatief zijn; scheppingskracht, scheppend vermogen.
v. dale [1976].

2 Vraag het de experts

Voor een presentatie over creatieve werkvormen, vroeg ik creatief doeners (mijn kunstenaarscollega's) en creatief denkers naar de betekenis van creativiteit. Drie van de vele antwoorden:

"Creativiteit, voor mij, is het tussen de regeltjes door laveren en mijn grenzen verleggen door het putten uit m'n oplossingsgevoelig denken, ervaring en fingerspitzen-gefuhl. Om zo te komen komen tot toepassingen die nog niet bedacht zijn" 
en
"creativiteit = een soort endorfine want het stimuleert je blij-klieren." Rian van Nieuwkerk (kunstenaar)

"Ik denk dat creativiteit een praktisch vermogen is, intelligentie is er in vele vormen! 
Het combineren van toevalligheden tot een vinding / oplossing. Zonder creativiteit zou de mens nog in de oerwouden en op de steppe ronddolen." Jacob Bos (kunstenaar)

"Constant anders leren denken

- van alle kanten naar iets kijken

- komen tot niet conventionele oplossingen

- out of the box." Saskia Smet (creatief denker)

3 Creatief beelddenken

Via google zocht ik naar afbeeldingen met als zoekterm "creativiteit". Ik koos er vijf, die voor mij het meest over creativiteit gaan.

4 Creativiteit, hoe voelt dat?

Voor mij is creativiteit als zuurstof, ik kan niet zonde. Creativiteit is spelen, vliegen vrijheid, leven. Hoe voelt creativiteit voor jou? Welke kleur heeft creativiteit. Heeft het een geur? Hoe smaakt creativiteit? Gebruik je zintuigen.

5 ... even niet

Ik loop nu al 2 uur te tobben over het 5e punt en kom geen stap verder. De beste ideeën komen vaak als je er niet aan denk. Het Eureka komt vaak als je ontspant en niet bewust met je vraag bezig bent. Dus ik doe als Archimedes en neem een bad. Ook niets doen is soms creatief zijn.

Bronvermelding van de afbeeldingen: vraagteken, hoofd, steen-wiel, kleur-citroen, vis-lamp, lucht-hand, Archimedes

Wat is creativiteit?

Is er wel een definitie van creativiteit mogelijk? Wil ik het niet liever open houden? Werkt het niet zo, dat het vastleggen van een betekenis juist de creativiteit doodt? Jarenlang voelde dat voor mijzelf wel zo. 'Creatief' en 'denken' waren twee uitersten in mijzelf die ik niet kon verenigen. Creativiteit had voor mij alles met mijn handen te maken, en niks met mijn hoofd. Mijn brein leek me daarbij alleen maar in de weg te zitten.

Ik hoorde steeds vaker over 'creatief denken' en werd getriggerd door de schijnbare tegenstrijdigheid binnen deze term. Ik raakte geboeid naar de creatieve processen in mijn hoofd en in dat van mijn schildercursisten. En ineens kwam ik ze in real life tegen, de creatief denkers van 'New shoes today' tijdens Wawangoo 2008. Ik ontdekte een groep soulmates, waar ik nog veel van kan leren.

Ik ben om, ik heb ontdekt hoe ik mijn brein ook creatief in kan zetten, en hoe ik mijn creativiteit kan overbrengen op anderen. Vanaf vandaag start ik een reeks blogs over creativiteit. Op zoek naar (de betekenis van) creativiteit.